Sprawdź aktualny stan powietrza przy naszej szkole? Wejdź na stronę https://esa.nask.pl/szkola/id/2058 lub zeskanuj kod:
Aktualne warunki pogodowe ( temperaturę, ciśnienie atmosferyczne, opad) lub kliknij tutaj
Trochę informacji…
Powietrze
Powietrze to mieszanina gazów, głównie azotu i tlenu. Powietrze suche i czyste, składa się w 78 proc. z azotu, a w 21 proc. z tlenu. Pozostała część, czyli 1 proc., to różne substancje: argon, dwutlenek węgla oraz inne gazy. W przyrodzie jednak rzadko spotyka się idealnie suche i czyste powietrze. Jego skład zmienia się w zależności od miejsca, w którym się znajdujemy i od pogody. W dni pochmurne powietrze może zawierać do 4 proc. pary wodnej. Czasem jest jej tak dużo, że tworzy mgłę, którą możemy zobaczyć. Oddychając pobieramy tlen i wszystkie inne substancje zawarte w powietrzu. Zdrowe powietrze to takie, w którym między poszczególnymi składnikami utrzymują się odpowiednie proporcje.
Czym jest smog?
Smog to zjawisko atmosferyczne, które charakteryzuje się występowaniem niebezpiecznych dla naszego zdrowia związków chemicznych i pyłów zawieszonych w powietrzu. Występuje on w sytuacji, kiedy znajduje się w nim dużo zanieczyszczeń, a warunki atmosferyczne sprzyjają jego koncentracji, np. nie ma wiatru.
Niestety we współczesnym świecie trudno jest znaleźć miejsca, gdzie powietrze jest zupełnie czyste. Spaliny samochodowe, dym unoszący się z kominów, substancje emitowane przez zakłady przemysłowe mieszają się z tlenem i azotem, zmieniając skład powietrza. Wtedy mówimy, że powietrze jest zanieczyszczone, czyli że znajdują się w nim substancje, których wdychanie nam szkodzi.
Szczególnie niebezpiecznie zaczyna robić się wtedy, kiedy nie ma wiatru i zanieczyszczenia gromadzą się w jednym miejscu. Czasem możemy je zobaczyć, zwłaszcza w wilgotne dni. Przypominają mgłę – stąd pochodzi określenie SMOG, które jest połączeniem dwóch angielskich słów: „smoke” – dym i „fog” – mgła.
Jednak nie zawsze widzimy smog. Czasem w słoneczne dni wydaje nam się, że powietrze jest czyste, podczas gdy w rzeczywistości unosi się w nim dużo zanieczyszczeń. Dlatego tak ważne są pomiary zanieczyszczeń. Mówią nam one, ile szkodliwych substancji znajduje się w powietrzu w naszej okolicy i mogą ostrzec nas, gdy ta ilość staje się niebezpieczna dla zdrowia. W takich sytuacjach nie należy na zewnątrz uprawiać sportu, spacerować, bawić się. Najlepiej ograniczyć przebywanie poza budynkami.
Dym, który widzimy nad płomieniem świecy, ogniskiem lub kominem, to w gruncie rzeczy pył – unoszące się w powietrzu drobiny węgla i innych substancji, które powstają przy spalaniu węgla, drewna i innych materiałów wykonanych ze związków organicznych. Drobiny te mieszają się z powietrzem i pozostają w nim na długo. Wtedy mamy do czynienia z „pyłami zawieszonymi”. To najczęściej spotykany w Polsce rodzaj zanieczyszczenia powietrza, który może być bardzo szkodliwy.
Drobiny pyłów zawieszonych oznacza się skrótem PM (od angielskiego „particulate matter”), dodając liczbę, oznaczającą ich wielkość. Pył PM10 to cząstki o średnicy mniejszej niż 10 mikrometrów (około jednej piątej grubości ludzkiego włosa). Pył PM2,5 to jeszcze mniejsze drobiny: o średnicy mniejszej niż 2,5 mikrometra.
Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), aby powietrze mogło być uznawane za czyste, stężenie pyłu PM10 nie może przekraczać 50 mikrogramów na metr sześcienny, a pyły PM2,5 – 25 mikrogramów na metr sześcienny.
Drobiny zanieczyszczeń są bardzo szkodliwe głównie dlatego, że są takie małe. Wraz z powietrzem dostają się do płuc i tam mogą dochodzić nawet do najdalszych zakamarków, z czasem uszkadzając delikatne tkanki i powodując choroby układu oddechowego – astmę, POChP (przewlekłą obturacyjną chorobę płuc – https://pl.wikipedia.org/wiki/Przewlekła_obturacyjna_choroba_płuc), nowotwory.
Najdrobniejszy pył PM2,5 jest w stanie nawet przedostać się do krwi. Tym sposobem jest rozprowadzany po całym organizmie, co może zakłócać pracę innych organów, w tym serca i mózgu. Taki pył jest też niebezpieczny dla kobiet w ciąży, ponieważ może przedostawać się do organizmu płodu.
Efekty oddychania pyłem można poczuć już po kilku godzinach przebywania w zanieczyszczonej okolicy. Bóle głowy, suchość w gardle, kaszel, osłabienie – to mogą być skutki niezdrowego powietrza. Jednak poważniejsze skutki powoduje długotrwały kontakt z zanieczyszczeniami. Zwłaszcza dzieci, osoby starsze, osoby cierpiące z powodu chorób układu krążenia lub chorób układu oddechowego mogą odczuwać coraz więcej dolegliwości, jeśli mieszkają w okolicy narażonej na smog.
Rodzaje smogu:
Smog londyński (zamienna nazwa – smog zimowy), w skład którego wchodzą: tlenek siarki(IV), tlenki azotu, tlenki węgla, sadza oraz trudno opadające pyły. W klimacie umiarkowanym występuje głównie w miesiącach tzw. sezonu grzewczego, czyli w miesiącach jesienno-zimowych.
Smog typu Los Angeles (smog fotochemiczny, ozon troposferyczny) – powstaje przede wszystkim w miesiącach letnich, najczęściej w strefach subtropikalnych. Skład: tlenki węgla, tlenki azotu, węglowodory. Związki te ulegają późniejszym reakcjom fotochemicznym, w wyniku których powstają: PAN (azotan nadtlenoacetylu), aldehydy oraz ozon. Powstaje w słoneczne dni przy dużym ruchu ulicznym.
Źródła smogu
Główne źródło smogu w Polsce to niska emisja, która powstaje ze spalania paliw stałych (np. węgla i drewna). Ponadto w kominkach i domowych kotłowniach (zwłaszcza w domach jednorodzinnych i starych kamienicach) często spalany jest opał niskiej jakości, śmieci oraz odpady. Powstawaniu smogu sprzyjają także stare instalacje grzewcze, tzw. kopciuchy, jak i błędne użytkowanie kotłów górnego spalania prowadzące do pojawiania się dużej ilości dymów zawierającej zanieczyszczenia. Z tego względu w naszym kraju największy smog występuje od września do kwietnia.
Kumulacji zanieczyszczeń służy także ukształtowanie terenu, w szczególności położenie w nizinie czy niecce. Inny powód sprzyjający smogowi to pogoda. W atmosferze powietrze ochładza się wraz z wysokością, czyli im wyżej, tym chłodniej. Niekiedy w zimowe dni bywa ono niżej chłodniejsze, a wyżej cieplejsze. Z tego względu nie unosi się do góry, a gromadzi przy ziemi. Nie występuje wtedy naturalne wietrzenie i następuje kumulacja pyłów i szkodliwych substancji. Inny powód powstawania smogu to pojazdy, zwłaszcza z silnikami wysokoprężnymi.
Skutki smogu w Polsce
Smog jest szczególnie niebezpieczny dla dzieci, kobiet w ciąży, osób starszych i chorych na choroby układu oddechowego i krążenia. Jednak nawet u osób zdrowych krótkoterminowy kontakt ze smogiem może powodować zapalenie krtani i tchawicy, podrażnienie spojówek, zmęczenie czy mniejszą tolerancję na wysiłek. Wieloletni kontakt z tym zanieczyszczeniem może prowadzić do pojawienia się nowotworów złośliwych, takich narządów jak: płuca, zatoki, krtań, przełyk, jama ustna, gardło, nerki. Światowa Organizacja Zdrowia uważa, że smog aż w 30% jest odpowiedzialny za pojawienie się wspomnianych powyżej nowotworów. U osób chorych na przewlekłe obturacyjne choroby płuc czy astmę prowadzi do ich zaostrzenia.
Jakie jeszcze spustoszenie w naszym organizmie może wywołać smog? Przykładowo drobne pyły zawieszone PM 2,5 przenikają przez pęcherzyki płucne i narzędzia płucne do układu krwionośnego, przez co przyczyniają się do pojawienia się choroby niedokrwiennej serca, zaburzeń jego rytmu i nadciśnienia tętniczego. Ponadto nasilają objawy niewydolności serca i mogą nawet spowodować nagłą śmierć sercową. Szczególnie niebezpieczne są te pyły dla osób starszych i cierpiących na chorobę wieńcową.
Smog powoduje także szybsze starzenie się układu nerwowego i zwiększa prawdopodobieństwo pojawienia się choroby Alzheimera oraz demencji (udowodnione w badaniach naukowców z Ontario). Inne choroby powodowane przez to zanieczyszczenie to zaburzenia płodności, pracy wątroby i alergie.
Wielu z nas zapomina o szkodliwym działaniu smogu na zdrowie dzieci, nawet w okresie płodowym. Przyczynia się do powstawania wad wrodzonych, a także zmniejszenia masy i długości ciała czy obwodu główki. Substancje w nim zawarte mogą utrudniać przepływ krwi przez łożysko, co oddziałuje na wolniejsze rozwijanie się płodu. To wszystko może wpłynąć na osiągnięcie przez dziecko opóźnień w rozwoju zdolności poznawczych, motorycznych i językowych. Ponadto dzieci kobiet oddychających w ciąży smogiem mogą mieć również niższy iloraz inteligencji. Dodatkowo u najmłodszych w wieku przedszkolnym mieszkających na obszarach mocno zanieczyszczonych istnieje ryzyko częstszych infekcji górnych dróg oddechowych.
Według Światowej Organizacji Zdrowia na całej kuli ziemskiej z powodu zanieczyszczeń powietrza za wcześnie umiera ok. 3 miliony osób rocznie. Z kolei w samej Polsce konsekwencją smogu jest przedwczesna śmierć ok. 45 tysięcy osób rocznie.
Działania na rzecz walki ze smogiem w Polsce
Władze wielu polskich miast podejmują walkę ze smogiem. Opiera się ona m.in. na ekodotacjach, termomodernizacji budynków (najczęściej użyteczności publicznej) i działaniach mających przynieść poprawę świadomości ekologicznej mieszkańców. W wielu miastach zostały wprowadzone uchwały antysmogowe. Przykładowo uchwała taka dla województwa śląskiego wprowadziła ograniczenia eksploatacji instalacji powodujących spalanie paliw. Z kolei uchwała antysmogowa dla Mazowsza ogranicza korzystanie z pieców i kotłów niespełniających wymagań.
Często straż miejska przeprowadza kontrole domowych palenisk pod kątem materiałów w nich spalanych. Za spalanie odpadów w piecach nakładane są mandaty. Od 1 lipca 2018 roku nie można spalać mułu, flotokoncentratów węglowych, węgla brunatnego, węgla kamiennego o uziarnieniu 0-3 mm oraz paliw składających się z biomasy o wilgotności większej niż 20% (tj. mokre drewno). Ponadto użytkownicy kopciuchów niespełniających wymagań klasy 3, 4, 5 (wedle normy PN-EN 303-5:2012) mają obowiązek ich wymiany do końca 2022 roku, na instalację spełniające wymogi. Z kolei mieszkańcy mający kotły na węgiel i drewno klasy 3 i 4 muszą je wymienić do końca 2027 roku. W Małopolsce od 1 lipca 2017 roku nie można już zainstalować kotła na węgiel i drewno o parametrach niższych niż w unijnym rozporządzeniu. Mieszkańcy do końca 2022 roku muszą wymienić instalacje grzewcze niespełniające norm emisyjnych. Z kolei do końca 2026 roku trzeba wymienić kotły spełniające obecnie podstawowe wymogi emisyjne, czyli mających klasę 3 i 4.
Inne podejmowane działania dotyczą możliwości darmowego podróżowania komunikacją publiczną w dniach o dużym stężeniu pyłów zawieszonych. Z takich udogodnień mogą korzystać np. mieszkańcy Krakowa, a Wrocławianie z darmowego przejazdu Dolnośląskimi Kolejami, za okazaniem dowodu rejestracyjnego.
Wzrostu świadomości mają dokonać organizowane akcje. W lokalnej telewizji i radiu emitowane są proekologiczne spoty, a mieszkańcom rozdawane broszury dotyczące niskiej emisji i szkodliwości spalania odpadów w piecach. Przykładowo w przedszkolach i szkołach prowadzone są pogadanki, konkursy i warsztaty na temat walki z zanieczyszczeniami powietrza, np. w Lublinie „Nie truj powietrza – miej wpływ na to, czym oddychasz”.
Niestety podejmowane działania są nadal niewystarczające i trzeba poszukiwać nowych sposobów walki ze smogiem oraz zintensyfikować te już podejmowane.
Projekt ESA
ESA, czyli Edukacyjna Sieć Antysmogowa, to projekt, w którym wspólnie działamy na rzecz poprawy jakości powietrza. Tworzymy sieć zaangażowanych szkół i przedszkoli, która stopniowo obejmuje obszar całej Polski. Edukujemy dzieci i dorosłych po to, abyśmy jak najszybciej wszyscy mogli odetchnąć czystym powietrzem.
ESA. Mierzymy się ze smogiem. Dla powietrza, dla zdrowia, dla przyszłych pokoleń!
Szymon Woroniuk
Żródła teksu:
– https://smogmap.pl/
– https://nask.edu.pl